آشنایی با جنبه های هوش در گیاهان

قرن هاست که گیاهان را به عنوان آفریدگانی منفعل و بی اراده در نظر می گیرند. تصور می شود رشد و نمو آنها از پیش تعیین شده است و تنها در پاسخ به تنش به طور موقت دچار وقفه می شود. چون گیاهان فاقد حرکت قابل مشاهده آشکاری هستند، به نظر می رسد آنها از رفتار و هوش بی بهره هستند. با وجود این، آنها هر چشم اندازی را تحت سلطه خود دارند و 99 درصد توده زنده زمین را به خود اختصاص داده اند. بنابراین بین نگرش متداولی که نسبت به گیاهان وجود دارد و موفقیت گیاهان در اشغال جای جای کره زمین تعارض آشکاری وجود دارد.
از آنجا که نور در همه جا به راحتی در دسترس بود، گیاهان فتوسنتزکننده از همان آغاز تکامل خود در دریا، از تحرک و جابه جایی کناره گرفتند. اما سکنی گزیدن در زمین به این مفهوم بود که منابع ضروری در همه مکان ها و همه زمان ها به طور یکسان توزیع نشده است از این رو، رقابت برای آنها شدیدتر و عمیق تر شد در نتیجه شکل های جدیدی از رفتار در گیاهان تکامل یافت تا به آنها اجازه کاوش کارآمدتر را در محیط گرداگردشان بدهد.
گیاهان با حساسیت چشمگیری دست کم 15 متغیر محیطی متفاوت را پیوسته بررسی می کنند. برای مثال جاپایی که روی خاک باقی می ماند یا سنگی که در جوار گیاهی قرار دارد، درک می شود و روی گیاه اثر می گذارد . ما برای بیشتر این پیام ها که طی کسری از ثانیه هدایت می شود، گیرنده یی نمی شناسیم و حتی نمی توانیم آن را حدس بزنیم. پاسخ های هماهنگ و یکپارچه پس از رجوع به بانک اطلاعات درونی ایجاد می شود. این بانک ، وضعیت بوم شناختی محیطی را که گیاه در آن به سر می برد، مشخص می کند. اما پاسخ های هماهنگ و یکپارچه به برقراری ارتباط نیاز دارد. سلول ها و بافت های گیاهی به کمک مولکول های متنوعی با هم ارتباط برقرار می کنند.
پروتئین ها، پپتیدها، هورمون ها، لیپیدها، قطعاتی از دیواره سلولی و دیگر کربوهیدرات های پیچیده می توانند نقش پیام رسان را ایفا کنند. پیام های مکانیکی، هیدرولیکی، اکسیداسیونی و الکتریکی نیز در برقراری ارتباط موثرند. اینکه هر سلول گیاه چگونه خود را با این حجم از اطلاعات وفق می دهد، هنوز به طور کامل مشخص نیست. اما می دانیم حتی سلول هایی که از لحاظ شکل ظاهری عین هم هستند، به یک پیام پاسخ های متفاوتی می دهند. بنابراین برای بروز شکل های متفاوتی از رفتار جاندار، رفتارهای تک تک سلول ها باید به نحوی هماهنگ شود. اما این امر چگونه با «هوش » ارتباط پیدا می کند؟ ما انسان ها هوش را با تشخیص حرکت می شناسیم. اما این تعریف کامل نیست. غلبه کامپیوترهای شطرنج باز بر «گری کاسپارف » این ادعا را به اثبات رساند. البته عمل رفتار هوشمندانه در هر جانداری، افزایش سازگاری با محیط است.
اگر هوش به صورت رفتاری تعریف شود که طی زندگی جاندار به طور سازشی قابل تغییر است، آنگاه در گیاهان انعطاف پذیری رفتاری، جایی است که هوش خود را نشان می دهد. اما جست وجوی رفتار هوشمندانه در گیاهانی که در گلخانه های ما پرورش داده می شوند، به سادگی امکان پذیر نیست. برای اینکه هر جانداری پاسخ هوشمندانه یی از خود بروز دهد، شرایط محیطی چالش زا نیاز است . ساقه در حال رشد می تواند با کمک نور مادون قرمز، نزدیک ترین همسایه های رقیب خود را حس کند، نتیجه فعالیت های آنها را پیش بینی کرده و اگر لازم باشد به نحوی مانع وقوع آن شود. شکل ساقه ، رشد و جهت گیری آن برای حفظ بهترین موقعیت نسبت به نور خورشید، تغییر می کند. موقعیت برگ ها برای دریافت نور مناسب اصلاح می شود. وقتی همسایه های رقیب به نخل استیلت نزدیک می شوند، کل گیاه با رشد متفاوت ریشه های پشتیبانی که ساقه را حمایت می کنند، به سادگی جابه جا می شود. ریزوم (ساقه زیرزمینی که جوانه و ریشه دارد) بعضی گیاهان علفی، با رشد کردن به سمت نواحی عاری از رقیب یا غنی از منابع غذایی، محل زندگی خود را برمی گزیند. ریشه ها، شیب رطوبت و مواد معدنی را در خاک دنبال می کنند . وقتی ریشه به بخش های غنی خاک می رسد، بر میزان رشد خود می افزاید، اما وقتی ریشه های رقیب نزدیک می شود، رشد خود را کند می سازد و به این ترتیب از نزدیک شدن به آنها طفره می رود. سس که نوعی گیاه انگل است، ظرف یک یا دو ساعت پس از اولین تماس اش با گیاه میزبان، قابلیت بهره برداری از آن را می سنجد.
اگر به نظر برسد گیاه میزبان نمی تواند احتیاجات این انگل گیاهی را تامین کند، جست وجو برای میزبان پربارتر از سر گرفته می شود. اما اگر تصمیم گیاه بر این باشد که میزبان را استثمار کند، سس به کمک تعدادی پیچک ویژه به دور ساقه های گیاه میزبان می پیچد و مکنده های خود را در پیکره آن فرو می برد. چند روز بعد سس برداشت منابع غذایی میزبان را آغاز می کند. چنین رفتارهای هوشمندانه یی چگونه بدون مغز سازمان می یابند؟ بیشتر پیام های گیاه را کلسیم میانجیگری می کند و امواج کلسیم در درون سلول ها امکان پردازش اطلاعات را فراهم می سازند. به هر حال، هنوز تا شناخت کامل رفتارهای هوشمندانه گیاهان راه درازی در پیش رو داریم.
حسین زاغری



















































































منبع:کافه تهرون